Rozmołwa ze stołpom

Zo njeje so róžkowy stołp při twarjenju Lawske hrjebje čo. 1 – tam, hdźež wotboči droha do Wonkowneje Lawskeje – zhromadnje z domom natwarił, ale wo wjele prjedy, hnydom spóznajemy.
Stołp pěskowcoweje barby, wot běha časa woznamjenjeny, saha hač do prěnjeho poschoda. Wo někotre lětdźesatki młódše twarjenje z běłym wobmjetkom jón wobjima. Informaciska tafla dopomina na to, zo je něhdy k prěnjemu Serbskemu domej w Budyšinje słušał, kiž steješe tu wot 1904 do 1945. Što móhł nam powědać, hdyž so prašamy?

Kajke twarjenje je tu něhdy stało?

Běch dźěl Serbskeho doma w Budyšinje. Tón je so spočatk 20. lětstotka natwarił. Dokładnišo: Zakładny kamjeń bě so hižo 1897 połožił. Dom bu potom dnja 26. požnjenca 1904 poswjećeny.

Kajke twarjenje je tu něhdy stało?

Twarski mišter, Drježdźanski architekt August Grothe, a krajny twarski rada Karl Schmidt staj so za Serbski dom woprawdźe sylnje zasadźowałoj: Twar měješe krasnu, floralnje wupyšenu fasadu w stilu neorenesansy. W kamjentnych swislach wupinachu so Łužiske wopony, křiž a biblija, róža jako symbol lubosće, słomjanak, kiž steji za pilnosć a symbol Serbow: lipa. Skrótka prajene, Serbski dom bě woprawdźe rjanolinka – a wjele wjace hač jenož twarjenje. Wón bě prěni centralny dom serbskich towarstwow. W nim „bydlachu“ Serbski muzej kaž tež archiw a biblioteka wědomostneho towarstwa Maćicy serbskeje. Tu běchu swjedźenska žurla za towarstwowe zetkawanja, Smolerjowa ćišćernja a kniharnja nakładnistwa, kofejownja a bydlenja. Twarjenje bě zdobom sydło Domowiny a widźomne znamjo serbskeje identity.

Što je so potom stało?

Lěta 1937 so tutón čas njejapcy skónči. Nacionalsocialisća zakazachu dźěło serbskich organizacijow, wuhnachu jich zastupnikow a sćazachu dom. Wón wosta stejo, ale jeho zmysł bu zhašany. Započa so Druha swětowa wójna. Budyšin bu dołho přelutowany, tež ja wudźeržach. Tola w aprylu 1945, w tak mjenowanej „bitwje wo Budyšin“, bu wšitko zničene – tež Serbski dom, nimale cyle. Wón so wupali a přez bomby rozbi. Kaž tajki dźiw wostach stejo. Po wójnje podpěrachu serbske młodźinske brigady mócnje nowy spočatk a pomhachu při natwarje noweho Serbskeho doma na Póstowym naměsće (1947 – 1956).

Kak so ći dźensa dźe?

Nó haj, młódši njebudźemy. Ale hišće steju! Jako dopomnjeće na to, zo stawizny njezańdu. A slubju wam: stawizny du dale. Na swoje stare dny so wosebje wjeselu, zo so tu bórze, cyle w mojej bliskosći, moderny muzej a moderny slědźerski institut z biblioteku a archiwom pod jednej třěchu zjednoćitej – Serbski muzej a Serbski institut. Wězo so nadźijam, zo sym was trochu wćipnych činił. Hdyž chceće wjace wědźeć, potom pohladajće do wosebiteje wustajeńcy w Serbskim muzeju na Hrodźe 3! Tam zhoniće wjace wo stawiznach Serbskeho doma a docyła wo stawiznach serbskeje kultury. Wězo sće tež wutrobnje přeprošeni na Dwórnišćowu 6 – do Serbskeho instituta ze Serbskej centralnej biblioteku a Serbskim kulturnym archiwom. A njezabudźće: Wužiwajće tež wirtuelnu čitarnju z jeje onliny přistupnymi portalemi, kaž na přikład SORABICON. Tu namakaće wšitke wobstatki Serbskeho kulturneho archiwa a Serbskeje centralneje biblioteki na jednym městnje zhromadźene.